Jako powszechnie znany, ustandaryzowany kij bojowy Shillelagh ukształtowała się na przełomie XVII i XVIII wieku, osiągając szczyt swojej popularności w pojedynkach i tzw. walkach frakcyjnych w XVIII i XIX wieku. Tradycyjnie wytwarza się je z bardzo twardego i elastycznego drewna śliwy tarniny lub dębu. Wykorzystuje się fragment gałęzi wraz z korzeniem, który tworzy naturalną głowicę laski. Drewno poddawano procesowi „sezonowania” – często smarowano je masłem lub tłuszczem i wędzono w kominie, dzięki czemu zyskiwało lśniącą, czarną powierzchnię. Pod koniec produkcji niektóre laski dociążano, wlewając w głowicę roztopiony ołów.
Używanie drewnianych pałek i maczug do obrony oraz podpierania się w górzystym terenie Irlandii sięga zamierzchłych czasów. Już w XII wieku kronikarze opisywali specyficzny sposób, w jaki Irlandczycy walczyli toporami i kijami, trzymając je jedną ręką z wyciągniętym kciukiem. Koniec XVII i XVIII wiek to narodziny właściwej broni. To wtedy Shillelagh stała się symbolem i zyskała swoją nazwę. Po wprowadzeniu przez Brytyjczyków tzw. Penal Laws (praw karnych), Irlandczycy stracili prawo do posiadania tradycyjnej broni, takiej jak miecze czy szable. W odpowiedzi, w XVIII wieku, zaczęli masowo adaptować niepozorne laski spacerowe z tarniny do celów bojowych. Wykształciła się wtedy regularna sztuka walki kijem – bataireacht.
Bataireacht
(wym. ba-ter-acht) to tradycyjna irlandzka sztuka walki kijem, która rozwijała się od XVII do XIX wieku. Słowo to w języku irlandzkim oznacza po prostu „walkę kijem” lub „młócenie”. Bataireacht nie była sztuką dworską – służyła do samoobrony, rozstrzygania lokalnych sporów oraz podczas tzw. faction fights (masowych bitew między rywalizującymi klanami/frakcjami na jarmarkach).
Sposób trzymania kija: W przeciwieństwie do szermierki europejskiej, w Bataireacht kij Shillelagh trzymano zazwyczaj w jednej trzeciej jego długości (nie za sam koniec). Dolna, krótsza część służyła do parowania ciosów i ochrony przedramienia, a górna, cięższa (z głowicą) do zadawania szybkich, rotacyjnych uderzeń.
Mobilność i praca nóg: System mocno opierał się na dynamicznej pracy nóg, unikach i mylących zwrotach ciała, co upodabniało go nieco do boksu oraz tradycyjnych tańców irlandzkich.
W XIX wieku, pod wpływem zakazów brytyjskich oraz potępienia ze strony Kościoła katolickiego (który walczył z krwawymi bójkami na jarmarkach), sztuka ta niemal całkowicie zanikła w samej Irlandii. Przetrwała jednak w tajemnicy w niektórych rodzinach.
Dziś Bataireacht przeżywa renesans jako historyczna europejska sztuka walki (HEMA) i jest nauczana na całym świecie przez entuzjastów rekonstrukcji bojowych.
HEMA
(skrót od Historical European Martial Arts, czyli Historyczne Europejskie Sztuki Walki) to rekonstrukcji i praktykowaniu systemów walki używanych w Europie od czasów średniowiecza do początku XX wieku. W przeciwieństwie do wschodnich sztuk walki (takich jak karate czy kung-fu), które mają nieprzerwaną ciągłość przekazu od mistrza do ucznia, tradycje europejskie w większości zanikły. HEMA polega na ich odtwarzaniu z dawnych źródeł.
Rodzaje kijów
W tradycyjnej irlandzkiej sztuce walki bataireacht używano kilku różnych rodzajów kijów, które różniły się długością, wagą i przeznaczeniem. Choć dziś nazwa „shillelagh” stała się określeniem ogólnym dla każdego z nich, dawni mistrzowie i wojownicy precyzyjnie je rozróżniali:
1. Shillelagh (Bata) – Kij standardowy
To najbardziej klasyczna i uniwersalna wersja, służąca do codziennego noszenia jako laska spacerowa oraz do samoobrony.
Długość: Sięgała zazwyczaj od ziemi do biodra użytkownika (około 90–100 cm).
Zastosowanie: Walczono nią głównie jedną ręką, trzymając kij w 1/3 długości. Była na tyle lekka, że pozwalała na błyskawiczne, rotacyjne uderzenia z nadgarstka, i na tyle długa, by skutecznie parować ciosy.
2. Cudgel (Cuidseal) – Pałka krótka
Mniejsza, wybitnie bojowa wersja, którą łatwo było ukryć pod tradycyjnym irlandzkim płaszczem.
Długość: Krótka, mierząca zazwyczaj od 40 do 60 cm.
Zastosowanie: Używana w walce na bardzo bliskim dystansie (w tzw. klinczu) lub jako broń niespodzianka. Często to właśnie te kije były dodatkowo dociążane ołowiem wlewanym w gałkę (głowicę), przez co jedno precyzyjne uderzenie mogło zakończyć starcie.
3. Faction Fight Stick (Whip / Long Stick) – Kij długi
Potężna broń stworzona specjalnie z myślą o masowych bitwach jarmarkowych (faction fights), gdzie liczył się zasięg i siła uderzenia.
Długość: Bardzo długa, mierząca od 120 cm do nawet 150 cm (porównywalna ze średniowiecznym mieczem długim).
Zastosowanie: Ze względu na gabaryty i wagę, walczono nią oburącz. Służyła do trzymania przeciwników na dystans i przełamywania gardy osób uzbrojonych w krótsze laski.
4. Kippeen (Cipín) – Kij improwizowany
Słowo cipín w języku irlandzkim oznacza po prostu „patyk” lub „drzazgę”.
Charakterystyka: Nie był to starannie przygotowywany i sezonowany przez miesiące kij, ale dowolny, twardy kawałek drewna (często odłamany prosto z żywopłotu), który łapano w dłoń w nagłej potrzebie obrony.
Dodatkowe modyfikacje bojowe:
Loaded Stick (Kij dociążony): Każdy z powyższych kijów mógł zostać zmodyfikowany poprzez wydrążenie otworu w głowicy i zalanie go roztopionym ołowiem. Zamieniało to laskę w niszczycielski obuch.
Two-Stick System (System dwóch kijów): Wybitni fechmistrzowie w bataireacht potrafili walczyć dwoma kijami jednocześnie – w prawej ręce trzymali standardową bata do zadawania ciosów, a w lewej krótszy cudgel, który służył wyłącznie jako „tarcza” do parowania ataków wroga.
